Zygmunt Stokalski

Zygmunt Stokalski – aptekarz, społecznik i strażnik pamięci

Zygmunt Stokalski (ur. 17 lutego 1900 r. na Ukrainie) był aptekarzem, lokalnym patriotą i społecznikiem, który swoją działalnością zapisał się trwale w historii gminy Iłów (woj. mazowieckie, Polska). W późniejszych latach, pośmiertnie, został uhonorowany tytułem Honorowego Obywatela Gminy Iłów za niezwykłą działalność na rzecz upamiętniania i identyfikacji poległych żołnierzy oraz opiekę nad ich grobami.

Droga do Iłowa i zawodowa kariera
Po ukończeniu studiów farmaceutycznych – tytuł magistra farmacji uzyskał w 1929 roku – Stokalski w jesieni 1930 r. przejął aptekę w Iłowie, kontynuując tradycję lokalnej służby zdrowia.
Apteka stała się jednocześnie miejscem, gdzie Stokalski rozwijał także działalność społeczną i patriotyczną.
Okupacja niemiecka i działalność konspiracyjna
Podczas II wojny światowej Stokalski nie tylko prowadził aptekę, ale był aktywny w działalności konspiracyjnej:

Po aresztowaniu przez Niemców w 1939 r. i pobycie w obozie Radogoszcz, kontynuował działalność podziemną po zwolnieniu.
Razem z lekarzem Kazimierzem Kamińskim z Płocka prowadził konspiracyjny punkt przerzutowy, który prawdopodobnie współpracował z Polską Organizacją Zbrojną „Znak”, a później z Armią Krajową.
Opieka nad poległymi i praca nad listami żołnierzy
Po walkach we wrześniu 1939 r., zwłaszcza po Bitwie nad Bzurą, teren wokół Iłowa był miejscem licznych pochówków żołnierzy Wojska Polskiego. Wielu z nich spoczęło w ziemi bezimiennie, bez żadnej identyfikacji.

To właśnie w tym kontekście Stokalski podjął się pracy, która przyniosła mu największe uznanie:

Zbieranie „nieśmiertelników” i dokumentów
Zygmunt Stokalski przez cały okres okupacji zbierał identyfikatory żołnierskie – tzw. nieśmiertelniki – oraz wszelkie dostępne dokumenty dotyczące poległych wojskowych Wojska Polskiego.
Działał z narażeniem życia, przechodząc przez lasy, pola i miejsca dawnych walk, motywując do pomocy także lokalną młodzież i społeczność.
Zaangażował mieszkańców okolicznych wsi, a nawet nagradzał młode pokolenie za odnalezienie żołnierskich dokumentów i identyfikatorów.
Tworzenie list poległych i ich publikacja
Po wojnie Stokalski nie zaprzestał działalności:

Jako społeczny współpracownik Polskiego Czerwonego Krzyża przekazał sporządzone przez siebie listy poległych żołnierzy.
Listy te były potem publikowane w Wrocławskim Tygodniku Katolickim między 1963 a 1965 r., co pomogło wielu rodzinom dotrzeć do informacji o losie swoich bliskich.
Ochrona cmentarzy wojennych
Stokalski nie ograniczał swojej działalności do zbierania dokumentów – był również aktywnym opiekunem cmentarzy wojennych, które w powojennych latach często popadały w zaniedbanie:

Dbał o porządek, oznaczenia i stan kwater wojennych przez cały okres swojej działalności, również w czasach PRL.
Jego działania przyczyniały się do zachowania pamięci o poległych, których groby stały się ważnymi punktami pamięci lokalnej.
Uznanie i dziedzictwo
Za swoją działalność:

Zygmunt Stokalski otrzymał odznaczenia państwowe, w tym Odznakę Tysiąclecia Państwa Polskiego oraz Medal Zwycięstwa i Wolności.
Zmarł 2 listopada 1964 r. w Iłowie i został pochowany na miejscowym cmentarzu parafialnym, tuż obok kwater żołnierzy Wojska Polskiego, o których pamięć otaczał za życia.
W 2022 roku Rada Gminy Iłów jednomyślnie nadała mu tytuł Honorowego Obywatela Gminy Iłów, jako wyraz uznania dla jego wkładu w zachowanie pamięci historycznej i służbę społeczności lokalnej.

Zygmunt Stokalski to postać wyjątkowa w historii lokalnej społeczności Iłowa – aptekarz, konspirator, społeczni działacz i strażnik pamięci o poległych żołnierzach. Jego praca nad identyfikacją żołnierzy, zbieraniem nieśmiertelników, tworzeniem list poległych oraz pielęgnacją cmentarzy wojennych pozostawiła trwały ślad w pamięci mieszkańców i rodzin żołnierzy. Jego życie pokazuje, jak jeden człowiek może przywracać godność historycznym postaciom i pomagać przetrwać pamięci pokoleniom.